Modelproject
stimulans voor overheid
Door Broos van Erp
Begin jaren tachtig bracht de commissie Rathenau met haar rapport over de informatisering van de samenleving een stevige discussie op gang, zowel in het bedrijfsleven als bij de overheid. Alle ministeries ontwikkelden op grond van de bevindingen van Rathenau een informatica-beleidsvisie. Onder andere het Informatica Stimuleringsplan is daar uit voortgekomen, dat zich richtte op onderzoek, onderwijs en de toepassingen, zoals efficiëntere administratie. Wat telematica betreft is echter nauwelijks sprake van een vergelijkbare gang van zaken, terwijl de maatschappelijke betekenis van telematica minstens even groot is als die van de informatica sec. 'Rathenau' leidde zelfs tot het algemene besef dat Nederland het zonder de informatisering niet zou redden. In Amerika, dankzij Clinton en Gore, vervult de overheid wel een duidelijke voortrekkersrol met haar plannen en de publiciteit rond de electronic highway, die onder meer de burger toegang moeten geven tot enorme hoeveelheden diensten en informatie. Het uitdragen van zo'n visionair beeld is wervend, mobiliserend naar de samenleving. Het is nuttig dat overheid een beeld schept van wat zou kunnen en zelf activiteiten onderneemt, hoewel de concrete invulling wel moet wel aansluiten op de maatschappelijke behoefte.
Mede vanuit de visie dat liberalisatie van de telecommunicatiewetgeving een maatschappelijke impuls zal opleveren heeft Dick Dees, mediaspecialist van de VVD, op 11 februari 1993 bij de Tweede Kamer een initiatiefwetsvoorstel ingediend voor vrijer kabelgebruik. Dit voorstel had het motto 'De kabel zo vrij als krantepapier'. De overheidsbemoeienis met toegang tot de kabel moet volgens Dees' partij tot een minimum worden beperkt, zodat iedere informatie onbelemmerd via de kabel verspreid kan worden. Belemmeringen in de Mediawet en de Wet op de telecommunicatievoorzieningen moeten daarvoor worden geschrapt. Dees karakteriseert het huidige stelsel van beide wetten met 'niets mag, tenzij op basis van de wet toestemming is verleend' en kiest voor een radicaal andere benadering, waarbij alles is toegestaan, tenzij de wet nadere aanwijzingen geeft of beperkingen stelt. Omdat er - anders dan bij etherfrequenties - niet snel schaarste aan kabelcapaciteit is, hoeft de overheid slechts marginaal regels te stellen, stelt de VVD. Daarbij wordt uitgegaan van de Grondwet en het Europese Verdrag tot bescherming van de Rechten van de mens. Daarin is de vrijheid gegarandeerd informatie te verspreiden of te ontvangen. Dat verplicht de overheid de communicatievrijheid te bevorderen en te vergroten in plaats van te beperken.
Toekomstkansen
Voor de groei van de werkgelegenheid en de noodzakelijke structurele versterking van de Nederlandse concurrentiepositie op (middel-)lange termijn moet vooral economische activiteit met toekomstkansen worden gestimuleerd. Die kansen liggen op het gebied van hightechprodukten en -diensten, vooral op het gebied van toepassingen van de informatica en telecommunicatie. De stijgers in de Fortune Top-500 zijn vooral in deze branches te vinden. Gegeven de westerse voorsprong op het terrein van de informatica en telecommunicatie kan de globalisering van economische activiteit bovendien op die manier van een bedreiging worden omgezet in een voordeel. De gedachtengang daarbij is de technologische ontwikkelingen elders een stap voor te blijven en onderwijl produkten aan te bieden die met de nieuw verworven koopkracht elders zullen worden gekocht. De opkomende welvaartsstaten, opkomend dankzij hun concurrerende prijzen, krijgen immers steeds meer te spenderen en zijn te benaderen als 'emerging markets'. Het valt overigens te verwachten dat 'derde-wereldlanden' die een snelle economische groei doormaken - denk aan landen in het voormalig Oostblok en aan Zuidoostaziatische landen - eveneens zullen investeren in een hoogwaardige telecommunicatie-infrastructuur. Dit biedt deze landen, onder meer vanwege de lage loonkosten, een geweldig potentieel met betrekking tot digitale dienstverlening. Denk aan administratieve arbeid waarvan de resultaten per post of via internationale netten en satellieten naar het Westen worden gezonden. In dat geval kan gesproken worden van een dreigende digitale kolonisatie.
Ook in het Regeerakkoord wordt het belang onderstreept van nieuwe economische activiteiten zoals telematicatoepassingen. In het Witboek over groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid in Europa van de Europese Commissie is ruim aandacht besteed aan de informatiemaatschappij en ook aan de noodzaak te komen tot een verbeterde telecommunicatie-infrastructuur in Europa. In Amerika draait de informatica-industrie weer volop en verwacht men dat tegen het jaar 2007 het BNP als gevolg van de realisatie van de National Information Infrastructure (NNI) met 321 miljard dollar zal zijn toegenomen. De produktiviteit van de Amerikaanse werknemer zal naar verwachting stijgen met twintig tot veertig procent. Het verdient daarom aanbeveling te investeren in techniektoepassingen en de ontwikkeling van nieuwe technologieën op de genoemde terreinen, en om studie naar de implicaties voor de samenleving te bevorderen.
'Orlando'
Een modelproject op het gebied van de electronic highway dat zich onderscheidt van de verschillende proeven die in het land lopen, zal vanwege onder meer de publicitaire waarde, de aandacht voor het belang van telecommunicatietoepassingen kunnen verhogen. Verschillende leden van de VVD-fractie hebben voorgesteld te komen tot een dergelijk project, ondersteund door een nationaal platform. Concreet wordt nagestreefd een stadswijk van uiteenlopende diensten via breedbandglasvezelkabel te voorzien zoals beeldtelefoon, telewinkelen, telewerkfaciliteiten, hotel-, vliegtuig-, bioscoopreserveringen, teleleren, beheren geldrekeningen en televergaderen. Hoofddoelstelling is het verhogen van de 'awareness' met betrekking tot de betekenis en voordelen van de electronic highway en zo vergroting van het maatschappelijke en politieke draagvlak voor de voortvarende introductie van (breedband) toepassingen. Evaluaties en effectmetingen en het ten dienste stellen van de resultaten ten behoeve van meer specifieke projecten, maken onderdeel van de opzet uit. Minister A. Jorritsma-Lebbink van Verkeer en Waterstaat heeft verklaard het initiatief te steunen.
Voor het creëren van het draagvlak dat het breedbandproject een nationale status geeft (en mede daardoor de financiering moet bevorderen voor de realisatie van het net en de uiteenlopende toepassingen), wordt een telematicaplatform (Electronic Highway Platform Nederland, EPN) opgericht. Hierin participeren overheid, sociale partners, aanbieders uit de markt, wetenschap en politiek. De voorbereidingen voor het Platform zijn begin dit jaar begonnen door de Vakcentrale MHP, Cap Volmac en de VVD (februari-juli), vooral met het doel een geavanceerd voorbeeldproject te bewerkstelligen (glasvezel tot in de huizen).
Politieke agenda.
De afgelopen periode zijn door verschillende partijen acties ondernomen, onder meer door de VVD, D66 en de PvdA, om het onderwerp op de politieke agenda te krijgen. Zo is bijvoorbeeld aan de hand van een tekstvoorstel van de VVD in het Regeerakkoord het belang van de electronische infrastructuur samengevat en zo aangegeven. Door een glasvezelbreedband-modelproject kan Nederland bovendien bij de realisatie van de in het rapport-Bangemann aangekondigde geavanceerde telecommunicatie-infrastructuren, de electronic highway, in Europa een stimulerende rol op zich nemen
.
De doelstellingen van dit breedbandproject zijn de volgende:
Februari 1995 projectbureau aan de slag; juli 1995 presentatie projectplan en start fysieke activiteiten, operationalisatie door projectorganisatie; januari 1997 formele start door inwerkingstelling; 2000 eindevaluatie.
20.000 aansluitingen (stadswijk).
Wat de beoogde locatie betreft moet worden gedacht een gebied waar zich onder meer bevinden: een universiteit, een of meer ziekenhuizen, een of meer wetenschappelijk instituten (zoals het KNMI), kantoren (keNNIsarbeid, telewerken) en een of meer (Hoge) scholen. Ook dient de bewonerssamenstelling zodanig te zijn dat de deelnemers in verschillende telediensten zijn gełnteresseerd en meer dan gemiddeld bereid en in staat zijn mee te werken aan onderzoeken. Een voorkeur voor deze locatie is reeds kenbaar gemaakt.
Minimaal honderd diensten zullen worden aangeboden. Te denken valt aan onder meer: beeldtelefoon, telewerkfaciliteiten, verrichten van boekingen en reserveringen (bijvoorbeeld hotelreserveringen, vliegtuigreserveringen, bioscoop), televergaderen, telewinkelen, beheren geldrekeningen, telediensten waaronder bestellingen doen, informatiebronnen raadplegen, informatie ophalen uit databanken zoals wetenschappelijke gegevens, uiteenlopende programma's en schema's (bijvoorbeeld vliegtuigvertrekschema's, culturele activiteiten, film, theater), video-on-demand/pay-per-view-televisie, routebeschrijvingen, spoorboekje, EDI-
dataverzending tussen bedrijven, verzending medisch beeldmateriaal (zoals Rsntgenfoto's), telemetrie, telecolleges (universitair en HBO), routeplanners, weersverwachtingen, Postbus 51, incoming calls-center, enzovoort.
Uiterst gebruikersvriendelijk interface: intuïtief, grafisch, bijvoorbeeld spraakgestuurd, gestuurd via 'touch-screen', via draadloze muis en dergelijke.
Betrokken bewoners zijn bereid mee te werken aan evaluaties, (een deel van hen) aan interviews ten behoeve van de media.
Geen accent op televisiekanalen.
De benodigde middelen ter realisatie van het project worden door het bedrijfsleven en de overheid opgebracht (niet via subsidie, doelbesteding). De bijdragen van de deelnemers bestaan uit de beschikbaarstelling van benodigde soft- en hardware en expertise, en additionele fondsen.
Deelnemers krijgen als eersten toegang tot verslagen, evaluaties, hebben inbreng in onderzoeks
opzet; naamsvermelding, aanduiding inbreng en dergelijke bij documentatiemateriaal.Ter ondersteuning wordt een nationaal platform opgericht.Mogelijke participanten die aan een dergelijk platform een bijdrage kunnen leveren:
Bedrijfsleven (infrastructuuraanbieders; hardware: settops, servers; software-industrie; contentaanbieders): Cap Volmac, Philips, BSO, UB, Tandem, PTT Telecom en andere.
Overheid en politiek (voorlichting; wet- en regelgeving liberalisering, privacy; expertise; subsidiëring): Ministeries V&W, EZ, OCW en VVD, D66, PvdA, CDA e.a.
Sociale partners VNO/NCW, FNV/MHP en andere.
Wetenschap en onderzoeksinstituten: universiteiten (VSNU), Natlab, TNO, TRC, dr Neher lab, NLR, KNMI, SURFnet
Om de beoogde telecommunicatieopzet mogelijk te maken dient de wetgever de locatie als 'vrijhavengebied' aan te merken door ontheffing te verlenen van restrictieve wet- en regelgeving. Ontwerpen en van kracht worden van nieuwe wetgeving kost te veel tijd.
In een bredere opzet kan dit platform eveneens fungeren als kenniscentrum op het gebied van de ontwikkelingen rond de electronic highway en als zodanig op de hoogte zijn van nationale en internationale ontwikkelingen. Inmiddels bestaan verschillende kleinere projecten op specifieke gebieden en met specifieke doeleinden, waarbij van kennis vergaard via een optimaal modelproject zou kunnen worden geprofiteerd. Tweedeling in de samenleving in informatiearmen en informatierijken moet worden voorkomen. Het platform staat in die zin de democratie ten dienste. Effectmetingen, ervaringen en evaluaties kunnen door interviews, persberichten, nieuwsbrieven, knipselkrant, themabijeenkomsten, symposia, congres, workshops en documentatiesets naar buiten worden gebracht. Positieve beeldvorming met betrekking tot de economische mogelijkheden en de maatschappelijke betekenis die vergaande toepassing van telematica biedt, is immers een hoofddoel.
Wat kan de overheid hierbij doen? Het overheidsbeleid moet gericht zijn op aanwending van eigen budgetten voor verbetering van de infrastructuur waar mogelijk voor de glasvezeltelecommunicatie-infrastructuur, reservering van extra overheidsmiddelen daarvoor, verder gericht zijn op vermeerdering van subsidieregelingen voor innovatief onderzoek, bijvoorbeeld door uitbreiding van de regeling voor de telematica-gidsprojecten (TGP). Maar vooral moet het overheidsbeleid gericht zijn op het stapsgewijs maar gestaag bevorderen van concurrentie tussen informatieproducenten en -distributeurs door wetwijzigingen, en daarbij sneller dan men voornemens is te komen tot liberalisering van ook spraakdistributie. Nu staat dit voor 1998 gepland. De overheid dient zich verder op te stellen als promotor van de technische innovaties en hun toepassingen in het algemeen. Dit kan via wetgeving, voorlichting, het opzetten van databases en haar subsidie- en industriebeleid. Daarbij dient een en ander zoveel mogelijk te worden ingebed in een Europese aanpak, waarbij er naar gestreefd moet worden Nederland een voortrekkersrol te laten vervullen.