Europese telematica
marktperspectieven
in de transport- & logistieke sector

In 1990 werd de transport- en logistieke sector in Europa verrast met het Franse Locstar-ini tiatief. Beoogd werd drie satellieten te lanceren voor het lokaliseren van en het communiceren met voer-, vaar- en vliegtuigen. Het was een ambitieus en fascinerend plan. Velen in de Europese t&l- en it-sector hebben zich echter afgevraagd of de transportsector voldoende draagvlak had voor Locstar. Locstar is 'niet van de grond' gekomen. Het was, zo weten we nu, te vroeg en sloot niet aan bij de vraag. Los daarvan was de transportsector in Europa niet aan een dergelijk initiatief toe. Locstar is voor velen wel mede aanleiding geweest om het potentieel van it in de t&l-sector nog eens grondig onder de loupe te nemen. Eén van de par tijen die dat deed was ptt-Telecom die in samenwerking met Nuissl/ mcc een onderzoek instelde. Het onderzoek is uitgevoerd in 8 landen in Europa. Ruim 75 deskundigen uit t&l -ondernemingen en -organisaties hebben bijdragen geleverd. Dit arti kel vat een aantal resultaten en conclusies van dat onderzoek samen.

Het doel van het onderzoek was het vaststellen van de kansen voor mobiele en satellietcommunicatie in de transportsector. Gedurende het onder zoek is zowel de onderzoeksdoelstelling als het onderzoeksterrein verbreed. De transportsector als markt voor de toepassing van mobiele en satellietlokalisatie en satellietcommunicatie is onderdeel van een breder gedefinieerde markt die vraagt om een breder gedefinieerd produkt. Er bleek een dui delijke samenhang met het veranderingsproces in de t&l-sector. Dat proces speelt de hoofdrol, nog weer eens aantonend dat it een hulpmiddel is ongeacht de rol die het vervult.

De t&l-sector

Uitdagingen in de t&l-sector. In de t&l-sector als geheel en in alle lokale en functionele segmenten van deze sector is een groot en ingrijpend ontwikkelings-, veranderings- en saneringsproces gaande. Enkele achtergronden daarvan zijn:

· De hogere eisen die verladers en ontvangers stel len.

· De noodzaak tot verbetering van de bedrijfseco nomische performance van de t&l-sector.

· De concentraties en herstructurering in de pro ducerende en distribuerende bedrijfssectoren.

· De invloed van nieuwe logistieke concepten zo als 'floor to floor'.

· Het ontstaan van nieuwe transportinfrastructu ren zoals 'hub and spoke'.

· Het tot ontwikkeling komen van multi- en in termodaal vervoer.

· De maatregelen op milieugebied en voor het te gengaan van congestie.

· De éénwording van Europa en de daarmee sa menhangende liberalisering.

Status t&l-sector. De t&l-sector die deze uitdagin gen tegemoet treedt is een gediversificeerde of zo men wil gefragmenteerde bedrijfstak. Er zijn tallo ze vormen van bedrijfsvoering, waarin soms de meest uiteenlopende specialisaties in één onderne ming worden verenigd. Het aantal (kleine) bedrijven is (te) groot. Conglomeraten proberen, vaak ten koste van alles, marktaandeel te pakken. De concurrentie is enorm. Veel t&l-ondernemers ­ groot en klein ­ proberen met een -fatale- mixture van prijsconcurrentie en serviceverhoging overeind te blijven. Mede hierdoor is het rendement doorgaans matig of slecht. Door de gehanteerde be leidsmixture ontbreekt een basis voor duurzame verbetering. Gegeven de marktsituatie is de aan dacht van het management veelal voor het grootste deel gericht op de korte termijn. Vele bedrijven missen daardoor ­ ook als ze goed renderen ­ het draagvlak voor de noodzakelijke structurele investeringen. Lange tijd heeft de sector, die over een groot improvisatietalent beschikt, het hoofd boven water kunnen houden. De rek is er inmiddels uit, alom wordt onderkend dat het 'anders èn beter' moet.

Herstructurering. Het zal in de t&l-sector 'anders èn beter' worden door een herstructurering van de sector waarvan de contouren zich inmiddels aftekenen. In plaats van de grillige, historisch gegroei de en op specialisatie gerichte segmentatie ontstaat in hoofdlijnen één markt met drie functionele marktsegmenten:

· Logistiek Ketenmanagement; in dit segment ko men lange en middellange termijn handels- en vrachttransacties tot stand en worden de logis tieke randvoorwaarden geschapen voor het managen van de transactie-afhandeling.

· Vracht- & Facilitaire Logistiek; dit segment om vat het plannen, organiseren en monitoren van de goederenbeweging èn van alle daarvoor beno digde logistieke basisfuncties zoals transport, op- en overslag, fysieke distributie plus aanvullende activiteiten voor onder meer 'floor to floor' ser vices (bijvoorbeeld assemblage en/of installatie van apparatuur, voorraadbewaking, 'order picking', 'labelling' en dergelijke).

· Transportlogistiek; in dit segment vindt de uit voering van de logistieke basisfuncties en van de aanvullende activiteiten plaats.

Binnen de geschetste functionele segmentatie zul len t&l-ondernemers keuzes maken voor kerntaken gericht op organisatie van de transport- en lo gistieke bedrijfsvoering òf op de uitvoering daar van. In deze context zullen de specialisaties hun plaats hervinden. Verdwijnen doen die natuurlijk niet. Hangend vervoer voor een textielketen blijft iets anders dan bulktransport in de chemie.

Het operationeel functioneren van de nieuwe markt structuur. Voor het tot stand brengen en afwikkelen van logistieke processen zullen de drie segmen ten sterk van elkaar afhankelijk zijn: de grondslag voor elk logistiek proces is een handelstransactie in het segment logistiek ketenmanagement, die via organisatorische maatregelen in het segment vracht- en facilitaire logistiek, leidt tot uitvoerende logistieke activiteiten in het segment transportlo gistiek. Twee belangrijke logistieke stromen bevinden zich exclusief in één segment. De goederen stroom die zich alleen bevindt in het 'fysieke segment' transportlogistiek, en de geldstroom, als te genhanger van de goederenstroom, die zich alleen bevindt in het 'financiële segment' logistiek keten management. De verbinding tussen deze hoofdstromen wordt gelegd in het 'meet- en regelseg ment' vracht- en facilitaire logistiek (zie figuur 1).

Nieuwe ondernemingsscenario's. Structuur alleen is echter niet genoeg. Nodig is ook een andere operationele taakverdeling tussen de t&l-ondernemers gericht op kerntaken. Binnen de geschetste seg mentering ontwikkelen zich thans twee succesvolle ondernemingsscenario's:

· Integrale scenario's met een logistiek totaalaan bod gericht op verticale markten en/of logistieke ketens. Uit deze benadering komen de logistieke dienstverleners voort. Hun kracht is het organi seren van logistieke diensten op basis van beschikbare logistieke faciliteiten. Ze hebben een beperkt aantal klanten, waarvan ze de bedrijfsvoering en speciaal de logistieke aspecten door en door kennen. Ze nemen een deel van de logistieke taken op (middel)lange termijn over. Kenmerkend is de focus op effectiviteit, flexibiliteit en een hoog serviceniveau.

· Facilitaire scenario's met specialistische activitei ten die de logistieke basisfuncties operationaliseren, gericht op horizontale markten. Dit is de context waarbinnen de facilitaire bedrijven ope reren. Hun focus is de efficiency van logistieke basisfuncties en aanvullende activiteiten. Ze werken doorgaans voor een groot aantal klanten voor wie ze in grote lijnen dezelfde activiteiten uitvoeren. Ze ontlenen hun kracht aan speciali satie op een (beperkt) aantal activiteiten met een overheersend uitvoerend karakter. Kenmerkend is het steeds verder uitdiepen van de operationele ervaring en routine met als doel het leveren van een overeengekomen kwaliteitsniveau voor een concurrerende prijs bij zo laag mogelijke kosten.

Succesvolle t&l-ondernemersformules die tijdens het onderzoek zijn waargenomen, richten zich steeds op één van beide scenario's. De strategische keuze die ­ impliciet ­ door hen is gemaakt, is die tussen een hoog commercieel onderscheidend vermogen: de logistieke dienstverlener, of een leiden de positie qua kostenbeheersing: de facilitaire dienstverlener. Op deze wijze komt een eind aan de genoemde fatale mixture van prijsverlaging en serviceverhoging (zie figuur 2).

Informatica & Telematica

Informatie-infrastructuren. In de nieuwe t&l -sec torstructuur speelt informatie een cruciale rol. Twee 'verbanden' moeten worden ondersteund:

· De horizontale samenhang tussen de activiteiten binnen elk van de segmenten. De betrokken marktpartijen bevinden zich op hetzelfde 'ni veau' in de t&l-sector, bijvoorbeeld een fabrikant in de food-sector en een detailhandelske ten.

· De verticale samenhang tussen de activiteiten in de verschillende segmenten van de t&l-sector.

De marktpartijen opereren op verschillende 'niveaus', bijvoorbeeld verlader, expediteur, stuwa door, rederij en ontvanger.

De kern van de informatiesysteemondersteuning zijn de verbindingen tussen de horizontale en ver ticale ondersteuning. Het zijn de 'informatie-infrastructuren' waarmee zowel verladers en ontvan gers als de logistieke en facilitaire dienstverleners werken. Beperking van logistieke flexibiliteit, door gebrek aan informatie of communicatie, behoort dan tot het verleden. Planning, uitvoering, voort gangsbewaking en terugkoppeling kunnen plaatsvinden in de mate waarin het logistieke proces dat vereist (zie figuur 3).

Korte termijn. De perspectieven die de t&l-sector biedt, spelen op de lange termijn. Er zal echter al leen ruimte zijn voor lange termijn ontwikkelingen als de korte termijn niet wordt verwaarloosd. t&l-ondernemers vragen nu niet om informatie-infrastructuren of integrale systemen, maar om systemen die enkele basisfuncties ondersteunen en die onderling kunnen communiceren. Dat wordt vaak te complex geïnterpreteerd met als gevolg kortsluiting tussen vraag en aanbod. Zo ontstaan onder meer branchenetwerken en edi-toepassingen waar de t&l-ondernemer nog (lang) niet aan toe is. De mislukking die volgt op het 'overwaarderen' van de vraag is een zware belasting voor verdere ontwikkelingen. De oplossingen, waarom nu wordt gevraagd, moeten aansluiten bij de sec torstructuur van dit moment en de nabije toekomst. De communicatiepatronen daarin zijn vaak bilateraal of beperkt multilateraal. De communicatiepartners zijn vaak dezelfde verladers, ontvangers en t&l-ondernemers. In die omgeving kunnen eenvoudige voorzieningen al een oplossing bieden. De systeemstructuren die daarmee samen hangen kunnen de toets der kritiek van methodologen misschien niet doorstaan. Ze zijn echter wel operationeel en functioneel adequaat (zie figuur 4 ).

Lange termijn. Op den duur zullen de ontwikkelingen in de t&l-sector leiden tot een vraag naar specifiek op de nieuwe structuren van de t&l-sector toegesneden systemen. Het perspectief dat de nieuwe t&l-marktstructuren bieden, is zonder die systemen niet haalbaar. De systemen die die vitale rol gaan vervullen, voldoen aan twee nauw verbonden voorwaarden:

· Qua functionaliteit dienen ze generiek in te spe len op de genoemde veranderingsprocessen en moeten ze specifiek op de behoeften van indivi duele verladers, ontvangers en t&l-ondernemers kunnen worden toegesneden.

· Qua structuur dienen het integrale en modulair opgebouwde, internationaal inzetbare informa tie- en communicatiesystemen te zijn.

Deze systemen en diensten materialiseren de infor matie-infrastructuur en worden hierna 'integrale systemen' genoemd.

Het perspectief dat het gebruik van integrale systemen zal bieden, geldt voor de t&l-sector èn voor de it-sector. Voor t&l-ondernemers worden integrale systemen een belangrijke randvoorwaarde voor het effectief opereren in de t&l-sector. Voor it-ondernemers vormen integrale systemen de toe gang tot de systeemmarkt in de t&l-sector. Het perspectief dat wordt geboden, stelt hoge eisen. De kwaliteit en functionaliteit van de integrale systemen zijn mede bepalend voor de te leveren lo gistieke en facilitaire diensten. De leveranciers van integrale systemen moeten professioneel opereren en waarborgen bieden voor continuïteit. De appli caties moeten zich kunnen aanpassen aan veranderende marktomstandigheden. De toegepaste tech nologie moet toekomstwaardevast zijn (zie figuur 5).

Conclusies

Embedded markets & added values. Eén van de conclusies en aanbevelingen van het onderzoek is dat de markt voor satelliet- en mobiele communi catie in de t&l-sector onderdeel is van de markt voor integrale systemen in die sector. Mobiele en satellietcommunicatie kunnen ook binnen het communicatiespectrum niet als op zich staand worden beschouwd. Nauwe samenhang met spraak en datacommunicatie via het aardse net ­ waaronder edi-communicatie ­ is aangetoond. Al leen de combinatie van àlle communicatiemodali teiten èn toepassingsfunctionaliteiten in systemen levert de gewenste toegevoegde waarde die de t&l -sector voor haar lange termijn ontwikkeling nodig heeft. Het tot wasdom komen van een substantiële communicatiemarkt in de t&l-sector is dus afhan kelijk van het ontstaan van een markt voor integrale systemen. Het functioneren van die markt is een sterk geleed proces dat in figuur 6 wordt geïl lustreerd. Het onderkennen en beheersen van de samenhang tussen componenten, faciliteiten, inte gratie en implementatie en het beschikken over de juiste bouwstenen zijn essentiële randvoorwaarden voor succes.

Blauwdruk. Als onderdeel van de aanbevelingen is tijdens het onderzoek een blauwdruk voor integrale systemen ontwikkeld: het Fleet Management & Logistic Systems (fmls) concept. Gebruik is gemaakt van de resultaten van het drive- project van de eg. fmls bestaat uit een matrix van func tionele modules. Deze worden door netwerken en data bases ondersteund. De fmls-matrix sluit qua functies aan bij de huidige praktijk in de t&l-sec tor en plaatst die functies in de toekomstige struc tuur van de sector (zie figuur 7).

Marktontwikkelingssnelheid. Een interessante vraag is hoelang het nog duurt voordat de markt voor integrale systemen een feit is en deze systemen daadwerkelijk operationeel zijn. De meest bepalende factor zijn de ontwikkelingen in de t&l-sector zelf. In de context van dit artikel kunnen daar van verder alleen de uitkomsten worden weergegeven. Het zal nog drie tot vijf jaar duren, voordat die ontwikkelingen in het algemeen effecten beginnen te sorteren. Die effecten zullen dan voor alle deelnemers aan de markt ­ verladers, ontvan gers, t&l-ondernemers en verdere betrokkenen ­ merkbaar zijn. Wie geen aansluiting vindt bij die ontwikkelingen ondervindt daarvan hinder; het heeft invloed op de concurrentiepositie. Nadat de eerste effecten zichtbaar worden, zal het nog eens drie tot vijf jaar duren, voordat de hele t&l-sector zal zijn overgeschakeld op de nieuwe structuren en aanpak. t&l-ondernemers die zich dan niet hebben voorbereid, worden of zijn reeds weggesa neerd. Niet voorbereide verladers en ontvangers hebben geen aansluiting meer bij de markt, of ver liezen die binnenkort. In totaal zal met de hele ontwikkeling zes tot tien jaar gemoeid zijn. De ontwikkeling en het gebruik van integrale systemen houden gelijke tred met het voorgaande. Bin nen drie tot vijf jaar is het nuttig om van de eerste versies van deze systemen gebruik te maken. Na nog eens drie tot vijf jaar is het gebruik van de in middels uitgekristalliseerde systemen een voorwaarde om aan de markt te kunnen blijven mee doen.

Marktvolume. Natuurlijk hangt het ontstaan van een markt voor integrale systemen ook van de aan bodzijde af. Aan een uitdaging om in de ontwikkeling van die systemen te investeren, ontbreekt het niet. Het Europese marktvolume voor integrale systemen ­ na volledige ontwikkeling van de markt ­ is zes miljard gulden opgebouwd uit:

· Applicatiepakketten en computer(rand-)appara tuur: 1,8 miljard

· Training, maintenance en support: 1,2 miljard.

· Communication systems: 3,0 miljard. >Bij de onderbouwing van dit volume is uitgegaan van wat t&l-ondernemers nu zeggen bereid te zijn te betalen en van het huidige niveau van t&l-activiteit. Verbetering van de prestatie van systemen en de toename van de t&l-activiteiten tijdens de marktontwikkelingsperiode zijn buiten beschouwing gelaten (zie figuur 8).

Hoofdrolspelers & marktleiders. Aan het marktvolu me worden bijdragen geleverd door alle it-leveranciers (bouwstenen, componenten, faciliteiten en systemen). Géén leverancier zal alleen de markt voor integrale systemen kunnen bewerken. De ontwikkeling van produkten en markten is zoda nig complex dat dit alleen kan worden aangepakt door samenwerkingsverbanden. Deze krijgen vorm als 'systems integrators'. De totale produkt- en marktontwikkelingskosten en -investeringen voor een systems integrator bewegen zich rond de 150 à 200 miljoen gulden. Gegeven het markt-volume is er een perspectief voor circa vijf systems integra tors. Deze 'hoofdrol-spelers' zullen de marktleiders zijn van de it-markt in de Europese t&l-sector. Binnen hun invloedssfeer zullen vele leveranciers van bouwstenen, componenten en facilitaire syste men kunnen opereren.

Stand van zaken. Medio 1992 waren de initiatieven voor integrale systemen:

· encompass Europe, waarin ptt-Telecom en de moedermaatschappijen van American Airlines en Sea/Land participeren.

· Eurolog van Eucom, een joint venture van France & German Telecom.

· CIEL van iBM Euro Coordination Transport

· Traxon van luchtvaartconsortium geleid door JAL waaran verder deelnemen Cathay Airlines, Lufthansa en Air France.

Deze initiatieven kunnen zich tot Europees hoofdrolspeler ontwikkelen. daarnaast zullen initiatieven kunnen voortkomen uit het DRIVE-projectconsortium en van de leveranciers van succesvolle bestaande systemen.